Συνδυάζοντας αρχαιολογικούς χώρους, μεσαιωνικά μνημεία και θρησκευτικά αξιοθέατα με αίθουσες τέχνης, εργαστήρια χειροτεχνίας και πληθώρα μαρμάρινων γλυπτών που διακοσμούν από σπίτια και εκκλησίες μέχρι αυλές και πλατείες, η Τήνος δικαίως αποκαλείται “το νησί της Τέχνης και του Πολιτισμού”. Κομβικό ρόλο σε αυτό τον χαρακτηρισμό παίζει, βέβαια, η τέχνη της μαρμαρογλυπτικής, η οποία άνθισε εδώ όσο πουθενά αλλού στην νεότερη Ελλάδα, με πλήθος ανωνύμων μαστόρων αλλά και κορυφαίων καταξιωμένων καλλιτεχνών να έλκουν την καταγωγή τους από το νησί. Η καλλιτεχνική αυτή παράδοση, που μένει ζωντανή στα εργαστήρια των σύγχρονων μαρμαρογλυπτών της Εξωμεριάς, στις αίθουσες του Προπαρασκευαστικού Επαγγελματικού Σχολείου Καλών Τεχνών Πανόρμου Τήνου και στα ενεργά λατομεία μαρμάρου, είναι εμφανής τόσο στο τοπίο του νησιού όσο και στην κουλτούρα των κατοίκων και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής του κληρονομιάς. Ας μην ξεχνάμε ότι η Τηνιακή Μαρμαροτεχνία εντάχθηκε στον Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO ΤΟ 2015.
Δεν είναι όμως μόνο τα μαρμαρόχτιστα σοκάκια, οι μαρμαροστολισμένες εκκλησίες, οι μαρμάρινες κρήνες και τα υπέροχα υπέρθυρα που διαλαλούν περίτρανα αυτή την καλλιτεχνική και πολιτιστική κληρονομιά του νησιού. Ξυλόγλυπτα τέμπλα, περίτεχνοι περιστεριώνες, πετρόχτιστα γεφύρια, εξαίσια δείγματα καλαθοπλεκτικής, καθώς και άλλα πολλά χειροποίητα αξιοθέατα και προϊόντα, συνθέτουν ένα μοναδικό σκηνικό που οδήγησε τον Κορνήλιο Καστοριάδη στο χαρακτηρισμό της Τήνου ως το “χειροποίητο νησί”. Η έννοια του χειροποίητου, όμως, δεν περιορίζεται μόνο στα έργα τέχνης και αρχιτεκτονικής, αλλά επεκτείνεται και στο ίδιο το τοπίο του νησιού, ένα μεγάλο μέρος του οποίου είναι καλυμμένο με αναρίθμητα σκαλοπάτια, τις λεγόμενες «πεζούλες», που έχτισαν οι κάτοικοι μέσα στους αιώνες, ώστε να τιθασεύσουν το άγριο τοπίο δημιουργώντας μικρές καλλιεργήσιμες λωρίδες γης. Με ατελείωτα χιλιόμετρα από ξερολιθιές (χαμηλοί διαχωριστικοί τοίχοι από πέτρες), καθώς και πλακόστρωτων μονοπατιών, το κλιμακωτό Τηνιακό τοπίο μοιάζει σαν μια τεράστια γλυπτική εγκατάσταση που διανθίζεται από διάσπαρτες περίτεχνες κατασκευές, όπως λιθόκτιστα κελιά, ξωκλήσια, ανεμόμυλους και περιστεριώνες.
Εξαιρετικά δείγματα της τοπικής λαϊκής τέχνης του νησιού, οι περίπου 600 περιστεριώνες, που βρίσκονται διάσπαρτοι στις βουνοπλαγιές και στις κοιλάδες του νησιού, μαρτυρούν την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά της Τήνου και τον χειροποίητο χαρακτήρα της. Αποτελούν παράλληλα μια υπενθύμιση του πόσο στενά συνδέονται η λαϊκή τέχνη και η αρχιτεκτονική με το φυσικό τοπίο, το οποίο αποτελεί πηγή έμπνευσης όπως και πηγή πρώτων υλών και προϊόντων. Ο επισκέπτης μπορεί να «γευτεί» αυτή τη μοναδική συμβίωση πολιτισμού και φύσης μέσω μιας πληθώρας περιπατητικών διαδρομών που θα τον ταξιδέψουν μέσα από ορεινά χωριά και παραθαλάσσιους οικισμούς, πράσινα λαγκάδια και γυμνές πλαγιές, γάργαρα ρυάκια και πέτρινους σχηματισμούς, φως και σκιά. Πέρα από τα καλοδιατηρημένα μονοπάτια, το νησί προσφέρει μια πληθώρα εναλλακτικών δραστηριοτήτων που αξίζει να τις ανακαλύψει κανείς. Από αναρρίχηση, bouldering, surfing, ιππασία, ποδηλασία και καταδύσεις, που αναδεικνύουν την άγρια φυσική ομορφιά της, μέχρι αθλητικές διοργανώσεις, πολιτιστικές εκδηλώσεις και πανηγύρια, στα οποία ξεδιπλώνεται η φιλοξενία και η ιδιοσυγκρασία των κατοίκων.
Από άκρη ως άκρη του νησιού, ο χειροποίητος χαρακτήρας της Τήνου αποτυπώνεται ποικιλοτρόπως κάτω από το ανεξήγητα γοητευτικό φως που λούζει το νησί και κάνει τις μαρμάρινες διακοσμήσεις και τα ασβεστωμένα σπίτια να λάμπουν σαν αυτόφωτα. Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική μαζί με το σμιλεμένο τοπίο που τόσο αρμονικά συνοδεύει, συνθέτουν ένα μοναδικό καμβά, τον οποίο όσο περισσότερο ο επισκέπτης παρατηρεί, τόσο πιο πολλές εμπειρίες αποκομίζει. Από τα μοναδικά έργα τέχνης και τα ανεκτίμητα εκκλησιαστικά κειμήλια κρυμμένα σε μουσεία και εκκλησίες, μέχρι τους εντυπωσιακούς γεωλογικούς σχηματισμούς και τα γραφικά χωριά που κρέμονται στις βουνοπλαγιές, η Τήνος χαρίζει απλόχερα τις φυσικές και χειροποίητες ομορφιές της.
