Μονή Αγίας Τριάδος της Γύρλας
Ένα από τα ιστορικά Μοναστήρια της Τήνου, μόλις δυόμιση χιλιόμετρα από τη Χώρα, η Μονή Αγίας Τριάδας της Γύρλας ιδρύθηκε το 1744 και αποτέλεσε κέντρο γραφής και ανάγνωσης υπό την εποπτεία μοναχών από το Άγιο Όρος προκειμένου να αναπτύξουν τα απαραίτητα ιδανικά ώστε οι μαθητές να αποβάλουν από μέσα τους τον φόβο και τον ραγιαδισμό. Για το σκοπό αυτό ιδρύεται στο Μοναστήρι πλούσια βιβλιοθήκη.
Σήμερα, ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει το αξιόλογο τέμπλο και εικόνες του 18ου αιώνα στο εσωτερικό του ναού αλλά και τις φυσικές ομορφιές του τοπίου με τους λιθόκτιστους κάμπους να απλώνονται ως τη θάλασσα από τη μια μεριά και τους ορεινούς όγκους από την άλλη.
Μονή Αγίου Φραγκίσκου
Το Μοναστήρι έχει τις ρίζες του στην εποχή της Ενετοκρατίας όταν ένα τάγμα Φραγκισκανών εγκαταστάθηκε στο νησί και διαθέτει πολυτάραχη ιστορία. Η ανέγερση της Μονής γίνεται το 1702 αλλά σε μερικά χρόνια καταστρέφεται μερικώς από τους Τούρκους που κατακτούν το νησί. Η Μονή επισκευάζεται μετά το 1721 όταν οι Φραγκισκανοί κερδίζουν ξανά την κυριότητά της και προσαρτάται στην κεντρική μονή Santa Maria Draperis της Κωνσταντινούπολης αλλά σύντομα καταστρέφεται ολοσχερώς από πυρκαγιά. Μια δεύτερη πυρκαγιά που ξέσπασε σε μικρό χρονικό διάστημα θα καταστρέψει όλες τις εργασίες ανέγερσης που είχαν γίνει και θα κάνει τους Φραγκισκανούς να εγκαταλείψουν το νησί.
Η Μονή, που σήμερα ανήκει στην Καθολική Εκκλησία της Τήνου, έχει επισκευαστεί πρόσφατα και αξίζει μια επίσκεψη τόσο για τις περίτεχνες μαρμάρινες ταφόπλακες του 18ου αιώνα όσο και για την αύρα που αποπνέει η πολυτάραχη ιστορία της.
Μονή Καταπολιανής
Η Μονή βρίσκεται σε ορεινό σημείο κοντά στο χωριό Υστέρνια και είναι ευλογημένη από την πανοραμική θέα του Τηνιακού τοπίου και του Αιγαίου πελάγους. Παρόλο που δεν λειτουργεί πλέον, η Μονή Καταπολιανής είναι ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα του νησιού. Παίρνει το όνομα της από το Μοναστήρι της Εκατονταπυλιανής στη Πάρο όπου προς το τέλος του 18ου αιώνα μόνασε αρχικά η Μοναχή Μελανθία, ιδρύτρια της Μονής Καταπολιανής και γόνος πλούσιας Κρητικής οικογένειας. Μαγεμένη από την τοποθεσία, αποφασίζει να χτίσει ένα εκκλησιαστικό μνημείο προς τιμήν της γνωστής Παριανής μονής στο σημείο που βρισκόταν τότε ένα ερειπωμένο εξωκλήσι των Εισοδίων της Θεοτόκου και το καταφέρνει με χρήματα που κληρονόμησε από την οικογένειά της, αλλά και από εράνους που μόνη της οργάνωσε σε τρία ξεχωριστά ταξίδια στην Κωνσταντινούπολη.
Μονή Κεχροβουνίου
Μια από τις παλαιότερες Μονές του νησιού, η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου του Κεχροβουνίου, γνωστή και ως «Κυρία των Αγγέλων», ιδρύθηκε τον 11ο ή 12ο αιώνα από κόρες εύπορης οικογένειας από το χωριό Τριπόταμος και λειτουργεί έως και σήμερα με περίπου 50 μοναχές στο χωριό Αρνάδος.
Η ιδιαιτερότητά της έγκειται τόσο στη παλαιότητα όσο και στη μορφή της καθώς μοιάζει με κυκλαδίτικο οικισμό προικισμένο με λιθόστρωτα σοκάκια, πέτρινα μπαλκόνια και καμάρες. Το συγκρότημα περιλαμβάνει εκτός από τον κύριο ναό όπου ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει το επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο, κάμποσα μικρά εκκλησάκια, βιβλιοθήκη με αξιόλογα βιβλία, την έκθεση της Μονής με εργόχειρα και άλλα αναμνηστικά προς πώληση, καθώς και το κελί που έζησε η Αγία Πελαγία. Εκεί μάλιστα είδε το όραμα της Παναγίας που την οδήγησε στην εύρεση της θαυματουργής Εικόνας του Ευαγγελισμού. Ανήμερα της γιορτής της στις 23 Ιουλίου, η θαυματουργή εικόνα μεταφέρεται από την εκκλησία της Παναγίας της Τήνου που φυλάσσεται στο μοναστήρι όπου τελείται θεία λειτουργία και επιστρέφει στη Χώρα με μεγαλειώδη πομπή.
Μονή Ουρσουλινών
Το μεγάλο συγκρότημα της Μονής Ουρσουλινών βρίσκεται στο χωριό Λουτρά και σήμερα μέρος του λειτουργεί ως μουσειακός χώρος. Στον εκθεσιακό χώρο, ο επισκέπτης μπορεί να μάθει για το μεγάλο επιμορφωτικό έργο της Μονής καθώς για πολλές δεκαετίες μονοπώλησε τη πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών της Τήνου και όλου του Αιγαίου.
Η Μονή ιδρύθηκε το 1862 από την Μαρία – Άννα Ληβς, Αγγλίδα η οποία γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, με τη βοήθεια Γαλλίδων Ουρσουλινών που είχαν φτάσει πρόσφατα στην Τήνο. Από τα πρώτα χρόνια κιόλας άρχισε να λειτουργεί ένα μικρό σχολείο για τα κορίτσια του νησιού το οποίο σταδιακά μεγάλωσε σε μαθήτριες και καλόγριες φτάνοντας το 1890 τις 102 και 36 αντίστοιχα. Τη μεγαλύτερη, όμως, ακμή η σχολή βίωσε κατά τη περίοδο 1910-1930 όπου φιλοξενούσε πάνω από 300 οικότροφες μαθήτριες. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος επιφέρει το κλείσιμο της σχολής ενώ με το πέρας του και μέχρι το 1984 οι μαθητές περιορίζονται σε παιδιά του δημοτικού. Στη δεκαετία του 1960 λειτουργεί σχολή ταπητουργίας και αργαλειού παρέχοντας ευκαιρίες εργασίας στα κορίτσια του νησιού μέχρι τις αρχές του ’90.
Η ένδοξη ιστορία της Μονής παρουσιάζεται μέσω φωτογραφικού υλικού, από τα μαθητολόγια αλλά και τους ίδιους τους χώρους της σχολής που περιλάμβαναν ακόμα και εργαστήρια φυσικής και χημείας.
